Wczesnośredniowieczne grodzisko w Lubomi (woj. śląskie) stanowi jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych związanych z osadnictwem plemiennym na terenie Śląska. Jest to jedno z największych, najlepiej zachowanych i przebadanych grodzisk wczesnośredniowiecznych tego regionu – zajmuje powierzchnię około 5,2 ha. Stanowisko położone jest w strategicznym miejscu, przy głównym szlaku odrzańskim, który we wczesnym średniowieczu odgrywał istotną rolę gospodarczą i komunikacyjną.
Według przekazu Geografa Bawarskiego stanowisko utożsamiane jest z jednym z pięciu grodów plemienia Golęszyców i uznawane za jego najważniejszy ośrodek. Gród funkcjonował od VI do IX wieku, po czym uległ zniszczeniu w wyniku pożaru. Okoliczności tego wydarzenia nie zostały jednoznacznie wyjaśnione. Jedna z hipotez wiąże zniszczenie grodu z najazdem wojsk księcia wielkomorawskiego Świętopełka, jednak interpretacja ta pozostaje przedmiotem dyskusji wśród badaczy.
Pierwsze badania archeologiczne na terenie grodziska miały miejsce w 1928 roku pod kierunkiem Józefa Kostrzewskiego. W latach 30. XX wieku badania kontynuował Roman Jakimowicz, jednak znaczna część dokumentacji oraz część zabytków metalowych pozyskanych podczas tych badań zaginęły podczas II wojny światowej. Kolejne badania przeprowadzono w drugiej połowie lat 60. XX wieku z inicjatywy Działu Archeologii Muzeum Górnośląskiego. Odkryto wówczas liczne zabytki, w tym wyjątkową ozdobę pochodzenia awarskiego – kulisty, brązowy dzwoneczek typu kesztelskiego, dekorowany motywem ozdobnego koła na poszczególnych częściach powierzchni. W 2015 roku na stanowisku przeprowadzono kompleksowe badania nieinwazyjne, obejmujące lotniczy skaning laserowy, prospekcję geofizyczną oraz szczegółową weryfikację terenową.
Założenie obronne w Lubomi składało się z właściwego grodu usytuowanego na naturalnie obronnym wzniesieniu oraz rozległego podgrodzia. Centralna część grodu miała niemal kolisty kształt i była zabezpieczona systemem podwójnych wałów oraz fos. Do budowy umocnień wykorzystywano przede wszystkim lokalne surowce – lessową ziemię, glinę oraz drewno. Konstrukcja zwieńczenia wałów, prawdopodobnie w formie palisady, zachowała się w postaci zwęglonych belek, fragmentów węgla drzewnego oraz grudek przepalonej gliny. Charakterystycznym elementem grodziska są również trzy mniejsze tzw. wały skrzydłowe, będące rzadko spotykanym, charakterystycznym lokalnie rozwiązaniem.
Na terenie grodu znajdowały się zabudowania mieszkalne oraz gospodarcze. Chaty wznoszono w konstrukcji słupowej i zrębowej, wzdłuż wewnętrznego pierścienia zabudowy. Odkryto również ziemianki i półziemianki wykorzystywane przede wszystkim do celów gospodarczych, a także otwarte paleniska i piece kopulaste. Szczególną uwagę badaczy zwraca większa chata słupowa o wymiarach około 20 × 3 m, która mogła pełnić funkcję miejsca zebrań społeczności, przestrzeni związanej ze starszyzną lub obiektu o znaczeniu kultowym.
Mieszkańcy grodu zajmowali się przede wszystkim rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem. Zboże rozdrabniano przy użyciu kamiennych żaren obrotowych, a podstawę diety stanowiło mięso zwierząt hodowlanych i dzikich. W codziennym życiu wykorzystywano naczynia gliniane oraz prawdopodobnie drewniane, natomiast miejscowi rzemieślnicy wytwarzali narzędzia, broń i ozdoby z żelaza, brązu, kości, rogu oraz kamienia.
Szczególne znaczenie mają odkrycia świadczące o związkach grodu z kulturą wielkomorawską. Na stanowisku odkryto liczne zabytki, m.in. narzędzia, elementy uzbrojenia, ozdoby oraz fragmenty ceramiki z tejże tradycji. Jeden z najliczniejszych w regionie zespołów tego typu znalezisk wskazuje na intensywne kontakty społeczności zamieszkującej gród ludnością państwa wielkomorawskiego.
Obecnie grodzisko pełni funkcję cennego stanowiska archeologicznego oraz ważnego elementu lokalnego dziedzictwa kulturowego. W jego pobliżu znajduje się tablica informacyjna prezentująca najważniejsze wiadomości o obiekcie, jego historię oraz materiały ilustracyjne. Makieta grodziska jest eksponowana również w Szkole Podstawowej w Lubomi. Wokół zabytku rozwijają się także inicjatywy popularyzujące dziedzictwo, m.in. działalność grupy rekonstrukcyjnej Golęszyczanie, która organizowała wydarzenia takie jak przemarsz Golęszyców w 2016 roku. Grodzisko było także prezentowane w materiałach dokumentalnych przygotowanych z udziałem uczniów i uczennic Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Lubomi.
