Muzeum Archeologiczne i Rezerwat „Krzemionki” stanowi wyjątkowy przykład zachowania i popularyzacji dziedzictwa pradziejowego, zlokalizowany w miejscowości Sudół w województwie świętokrzyskim. Teren ten obejmuje jedno z najważniejszych stanowisk związanych z neolitycznym i wczesnobrązowym górnictwem krzemienia pasiastego, którego eksploatacja trwała od około 3900 do 1600 roku p.n.e. Kopalnie zostały odkryte w 1922 roku przez Jana Samsonowicza – geologa i paleontologa prowadzącego w tym czasie prace nad lokalną mapą geologiczną. Odkrycie szybko wzbudziło zainteresowanie badaczy, którzy rozpoczęli szczegółowe badania archeologiczne.
W latach 30. XX w., dzięki działalności m.in. Romana Jakimowicza, Józefa Kostrzewskiego, Stefana Krukowskiego i Mieczysława Radwana, Krzemionki uzyskały status rezerwatu archeologicznego, początkowo obejmującego mniejszy obszar niż obecnie. Już w 1945 roku kopalnie wpisano do rejestru zabytków. W kolejnych dekadach prowadzono dalsze badania oraz rozwijano infrastrukturę turystyczną – w 1985 roku powstał pawilon archeologiczny i wyznaczono pierwszą trasę zwiedzania, natomiast na początku lat 90. utworzono park archeologiczny z palisadą, wieżą strażniczą, bramą wejściową oraz rekonstrukcjami zabudowy różnych kultur archeologicznych. Przestrzeń ta służyła organizacji pokazów, pikników archeologicznych oraz lekcji muzealnych. W 1994 roku rezerwat został uznany za Pomnik Historii, natomiast w 2019 roku Krzemionkowski Region Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia Pasiastego uwzględniono na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis ten był efektem niemal trzydziestoletnich starań polskich archeologów.
Największą wartością Krzemionek są liczne podziemne wyrobiska górnicze. Na terenie stanowiska znajduje się około 3–3,5 tysiąca szybów, połączonych systemem chodników i komór, stanowiących przykład zaawansowanej techniki wydobywczej epoki kamienia. Największe z kopalń osiągają powierzchnię około 500 m², a ich konstrukcja świadczy o wysokim poziomie wiedzy geologicznej i górniczej ówczesnych społeczności. Sposób prowadzenia prac dostosowywano do rodzaju skały oraz głębokości występowania konkrecji krzemienia, stosując odpowiednie zabezpieczenia. Wyjątkowe znaczenie ma również bardzo dobry stan zachowania podziemnej infrastruktury oraz licznych pozostałości archeologicznych związanych z obróbką surowca i funkcjonowaniem obozowisk pradziejowych górników.
Największy rozwój działalności wydobywczej przypada na okres funkcjonowania ludności kultury amfor kulistych. Po zakończeniu eksploatacji teren został opuszczony, jednak w późniejszych epokach nadal był wykorzystywany. W okresie lateńskim ponownie penetrowano niezagruzowane komory, natomiast w okresie wpływów rzymskich w pobliżu kopalń prowadzono wytop żelaza. W średniowieczu, w XII–XIII wieku, pozyskiwano tam glinę wykorzystywaną do produkcji naczyń.
Ważnym etapem rozwoju Krzemionek było utworzenie podziemnej trasy turystycznej, której budowa trwała od 1979 do 2004 roku. Obejmuje ona kilkanaście kopalń z epoki kamienia oraz fragmenty dawnych kamieniołomów, umożliwiając bezpośrednie poznanie warunków pracy pradziejowych górników. Uzupełnieniem zwiedzania są naziemne pawilony chroniące rekonstrukcje miejsc wydobycia krzemienia oraz wystawy muzealne prezentujące m.in. historię wykorzystania tego surowca, życie codzienne społeczności pradziejowych, rolnictwo, hodowlę i wierzenia. W Muzeum organizowane są również ekspozycje dotyczące światowego dziedzictwa archeologicznego oraz realizowane są projekty edukacyjne i popularnonaukowe.
Obecnie Rezerwatem zarządza Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim, które prowadzi działalność naukową, edukacyjną i popularyzatorską. Organizowane są tam m.in. Noc Muzeów, Europejskie Dni Archeologii oraz piknik archeologiczny „Krzemionkowskie Spotkania z Epoką Kamienia”, obejmujący pokazy archeologii eksperymentalnej, warsztaty, inscenizacje rekonstruktorów, prelekcje i działania popularnonaukowe. Krzemionki pozostają nie tylko zabytkiem archeologicznym o wyjątkowej wartości, ale również aktywnym ośrodkiem badań i edukacji dotyczącej najstarszych dziejów działalności człowieka.
